RETINGER

Ojciec – Józef senior, krakowski adwokat, uczestnik powstania styczniowego, radny miejski; to on wygrał dla hr. Zamoyskiego słynny spór o Morskie Oko. Matka – córka rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Oboje umierają wcześnie: Józef junior zostaje sierotą wśród pięciorga rodzeństwa. Wychowanie i edukację przejmuje hr. Władysław Zamoyski – klient ojca, jeden z najbogatszych arystokratów Galicji.3

Chłopiec jest zdolny i żarliwie religijny; rodzina – jak sam później napisze – „żarliwie patriotyczna i żarliwie katolicka”. Około 1906 roku trafia do Rzymu, do Academia dei Nobili Ecclesiastici, kuźni watykańskich dyplomatów, pod protekcją kardynała Rampolli. Kariera duchowna trwa kilka miesięcy: Retinger rezygnuje. Ten schemat – szybkie wejście do instytucji i równie szybkie wyjście z niej – powtórzy się w jego życiu jeszcze wiele razy.

Sorbona, doktorat z literatury – podobno najmłodszy w historii uczelni, sfinansowany przez Zamoyskiego. Kuzynka Misia Godebska-Sert – modelka Renoira i Vuillarda, późniejsza mentorka Coco Chanel – wprowadza dwudziestolatka na paryskie salony: Ravel, Satie, Giraudoux, Mauriac. André Gide mówi mu prosto w oczy: „Józefie, nigdy nie będziesz pisarzem”.

W Londynie, przez Arnolda Bennetta, poznaje w 1909 roku Josepha Conrada – zaczyna się jedna z najważniejszych przyjaźni jego życia. Conrad podziwia jego „niemal nieograniczony talent polityczny i dyplomatyczny”; latem 1914 Retinger organizuje Conradowi pierwszą od dwudziestu lat podróż do Polski. Wybucha wojna – obaj z trudem uciekają z kontynentu.1 W 1911 zakłada w Londynie jednoosobowe „Polish Bureau” – biuro nieistniejącego państwa.

W Wielkiej Wojnie Retinger zostaje samozwańczym ambasadorem sprawy polskiej w Londynie i Paryżu. Misję do USA w 1914 podsumuje sam: „największa klęska mojego życia… wyłącznie z mojej winy. Byłem zbyt pewny siebie. Zrobiłem wszystko źle.” Wtedy właśnie rodzi się wzorzec, który nie opuści go do śmierci: nikt nie wie, czyim naprawdę jest agentem. Niemcy nazywają go szpiegiem angielskim; Harold Nicolson z Foreign Office notuje: „skłonny jestem uważać dr. Retingera za międzynarodowego szpiega”.6

Szczyt tego okresu to afera Sixte'a (1916–1917): za namową markiza Boni de Castellane'a Retinger próbuje doprowadzić do separatnego pokoju Ententy z Austro-Węgrami, korzystając z kontaktów z bratem cesarzowej Zity, Sixte'em de Bourbon-Parma, i generałem jezuitów Włodzimierzem Ledóchowskim. Plan upada. W 1918 Retinger zostaje wydalony z Francji – załamanie nerwowe, rozpad małżeństwa, próba samobójcza. Ucieka przez Hiszpanię i Kubę do Meksyku.1

W rewolucyjnym Meksyku europejski salonowiec zostaje doradcą związkowego bossa Luisa Moronesa (porównywanego do „chicagowskiego gangstera epoki prohibicji”) i kolejnych prezydentów – Obregóna i Callesa. Doradza w polityce naftowej; po latach przyzna: „ponoszę częściową odpowiedzialność za nacjonalizację, ale tylko za samą ideę”. Jest zamieszany w aferę pięciu tysięcy skradzionych dokumentów ambasady USA i plan ich użycia wobec Waszyngtonu.1

W 1925 aresztowany w pociągu w St. Louis – jak twierdził, „za to, że nie jestem Józefem Retingerem” – spędza około czterech miesięcy w areszcie. Warunki opisze jego ówczesna partnerka, pisarka Katherine Anne Porter: „bardzo gorąco… pełno karaluchów, a jedzenie obrzydliwe”. To w Meksyku Retinger formułuje myśl, na której zbuduje resztę życia: wielkie problemy świata rozwiązuje nieformalna sieć wpływowych ludzi – „rodzaj mafii i otwartej konspiracji ludzi w różnych krajach”.

Po powrocie do Europy – naznaczonym śmiercią drugiej żony, Stelli Morel – Retinger wchodzi w polską politykę bocznymi drzwiami, jak zwykle. Zostaje łącznikiem antysanacyjnej opozycji skupionej wokół Frontu Morges – Sikorski, Paderewski, Witos, Korfanty, Haller – z brytyjską Partią Pracy; próbuje skłonić Londyn, by uzależnił pożyczki dla Polski od demokratyzacji rządu.9

To wtedy – przez ruch związkowy i Edo Fimmena – zawiązuje się kluczowa relacja jego życia: przyjaźń z gen. Władysławem Sikorskim, politykiem odsuniętym wówczas na boczny tor. Trzy lata później Sikorski będzie premierem i Naczelnym Wodzem.

30 września 1939 Sikorski zostaje premierem rządu na uchodźstwie. Retinger otrzymuje jedyną oficjalną funkcję swojej kariery – doradcy ds. propagandy – a nieoficjalnie staje się głównym doradcą politycznym i tłumaczem premiera, obecnym przy niemal każdej rozmowie z Churchillem, Rooseveltem, Edenem, Stalinem. Brytyjczycy prowadzą na niego śledztwo; minister Dalton nazywa go „szczurem ściekowym”, ale przyznaje: „trzeba się z nim liczyć”. W Foreign Office krąży bon mot Churchilla: „le cousin du diable” – kuzynek diabła – oraz rada praktyczna: „nie ma sensu próbować omijać Retingera”.6

W czerwcu 1940, gdy Francja pada, Retinger dociera do Bordeaux, do uciekającego premiera. Zapytany, po co przyleciał, odpowiada: „Żeby zjeść z tobą lunch” – i zabiera Sikorskiego do Anglii. W sierpniu 1941, po pakcie Sikorski–Majski, jedzie do Moskwy jako chargé d'affaires negocjować los zesłanych Polaków; jego entuzjastyczne raporty o sowieckim traktowaniu Polaków Biskupski nazwie po prostu „bzdurą” – „prawdopodobnie dlatego, że to właśnie Londyn chciał, żeby to powiedział”. Równolegle Retinger jest architektem planów konfederacji polsko-czechosłowackiej – storpedowanych przez Beneša i Moskwę.1

4 lipca 1943 samolot Sikorskiego rozbija się w Gibraltarze. Retinger miał lecieć tym samym samolotem – zabrakło miejsca. Wezwany przez Churchilla o północy, zastaje premiera Wielkiej Brytanii we łzach. „Wszystkie nasze plany obróciły się wniwecz” – zanotuje.

Najbardziej filmowy i zarazem najciemniejszy epizod tej biografii. W kwietniu 1944 roku 56-letni Retinger, bez przeszkolenia spadochronowego i w kiepskim zdrowiu, skacze nocą nad okupowaną Polską. Misję formalnie zleca premier Mikołajczyk; w praktyce organizuje ją brytyjskie SOE – prawdopodobnie z inicjatywy samego Retingera. Cel misji do dziś pozostaje sporny.12

Groźniejsze od Gestapo okaże się własne podziemie: kontrwywiad AK uznaje go za „agenta angielskiego i międzynarodowego aferzystę” i planuje jego likwidację. Sekwencja poniżej – krok po kroku, według relacji świadków i ustaleń historyków.5

Po wojnie Retinger przekierowuje całą energię i sieć kontaktów na jedną ideę: zjednoczoną Europę jako zabezpieczenie przed kolejną wojną. Zakłada European League for Economic Cooperation (1946), buduje Liaison Committee łączący rywalizujące ruchy federalistyczne (1947), wreszcie organizuje Kongres Europy w Hadze (7–10 maja 1948): 740 delegatów, Churchill jako mówca, Retinger jako spiritus movens.8

„Wszystko zaczęło się w Hadze” – powie Denis de Rougemont, nazywając Retingera „duchowym ojcem, ale i akuszerem Rady Europy”. Z Kongresu wyrasta Rada Europy (Traktat Londyński, 1949) i pośrednio cały proces integracji aż po dzisiejszą UE. Ciemniejsza strona: ruch w dużej mierze finansują amerykańskie fundacje i CIA (via American Committee on United Europe) – do 1958 roku 53,5% budżetu Ruchu Europejskiego.10

W 1952 Retinger odchodzi z Ruchu Europejskiego i zaczyna montować coś nowego: poufne spotkania czołowych polityków, biznesmenów i intelektualistów obu stron Atlantyku, mające rozbroić narastającą nieufność między Europą a Ameryką. Na tytularnego przewodniczącego wybiera księcia Bernharda Holenderskiego; motorem wszystkiego pozostaje sam. Ambasador Quaroni wspomina: „Pomysły sypały się z Retingera jak seria z karabinu maszynowego… Stary intrygant miał tak ujmujący sposób bycia, że zgadzaliśmy się na wszystko.”

Pierwsza konferencja: maj 1954, hotel De Bilderberg w Oosterbeek – stąd nazwa. Retinger jest sekretarzem generalnym do śmierci; grupa od początku wybiera pełną dyskrecję (brak biura, brak nazwisk mówców, zakaz cytowania) – co stanie się pożywką dla teorii spiskowych na następne dekady.14

W 1958 zostaje nominowany do Pokojowej Nagrody Nobla. Dwa lata później umiera na raka płuc – w skrajnym ubóstwie, w małym mieszkaniu nad domem towarowym Harrods. W pogrzebie na cmentarzu East Sheen uczestniczą generałowie Anders i Kukiel. Bibliotekę zapisuje w testamencie Uniwersytetowi Jagiellońskiemu.1